Từ Ngũ Hành đến phân loại: tư duy mệnh lý từ đâu mà đến

Người bàn về mệnh học thường ghép Âm Dương và Ngũ Hành thành một cụm nói thuận miệng. Tiên sinh Lương Khải Siêu từng nói:

「陰陽自陰陽，五行自五行」

“Âm Dương là Âm Dương, Ngũ Hành là Ngũ Hành”, ý nói đây là hai phương pháp và logic tư duy hoàn toàn khác nhau.

Logic Âm Dương nhằm mục đích gì?

Dấu vết sớm nhất của Âm Dương có thể thấy trong giáp cốt văn thời Ân Thương, vào khoảng vài nghìn năm trước Công nguyên.

Dương là hướng về phía Mặt Trời nên có ánh sáng, tức ánh sáng xuyên qua núi rừng. Âm là quay lưng với Mặt Trời nên không có ánh sáng, do ánh sáng bị núi non che khuất. Đây là logic tư duy nhị nguyên của thời kỳ đầu văn minh nhân loại.

黃帝書（戰國年間）詳解，凡論必以陰陽大義：天陽地陰；春陽秋陰，主陽臣陰，男陽女陰，兄陽弟陰。長陽少陰，貴陽賤陰。達陽窮陰。制人者陽，受人陽制者制……

《Hoàng Đế Thư》 (thời Chiến Quốc) giải thích chi tiết rằng mọi luận bàn đều phải lấy đại nghĩa Âm Dương làm cơ sở: trời Dương, đất Âm; xuân Dương, thu Âm; vua Dương, tôi Âm; nam Dương, nữ Âm; anh Dương, em Âm. Trưởng Dương, thiếu Âm; quý Dương, tiện Âm; đạt Dương, cùng Âm. Người chế ngự người khác là Dương; người chịu sự chế ngự của phía Dương là bên bị chế ngự…

Phép biện chứng nhị nguyên này bao quát từ tự nhiên, cá nhân đến quần thể.

Âm Dương sinh Ngũ Hành nhằm mục đích gì?

Người học Dịch thường nói:

「無極生太極，太極生五行，五行生萬物」

“Vô Cực sinh Thái Cực, Thái Cực sinh Ngũ Hành, Ngũ Hành sinh vạn vật”, và họ coi chuỗi suy luận ba đoạn này là câu kinh điển vàng ngọc của giới huyền học.

Lập luận này dựa vào đâu? 《黃帝內經》 (Hoàng Đế Nội Kinh) cho rằng trời đất vạn vật bắt đầu từ khí (氣). “Khí” là gì? Khí tức là gió. Khoảng không giữa trời đất không phải chân không mà tràn ngập khí, lấy đó làm môi giới, giống như một loại năng lượng thần bí. Những khái niệm như khí bốn mùa, khí trời, khí đất thường khiến người nghe Đạo tưởng mình hiểu mà thực ra chưa hiểu rõ.

Trong nội đình Tử Cấm Thành Bắc Kinh có ba cung, lần lượt là Cung Càn Thanh, Cung Khôn Ninh và Cung Giao Thái. Cung Giao Thái nằm ở giữa; Giao Thái (một quẻ trong Kinh Dịch) là nơi khí hội hợp, cũng là sự giao thông giữa trời và đất — “giao thông” ở đây không phải bạn gọi xe còn tôi đi tàu cao tốc, mà là vạn vật giao thông với nhau.

Người hiện đại suy nghĩ sáng rõ hơn một chút sẽ nhận ra đây thực chất là logic chính–phản–hợp (logic biện chứng).

Logic Ngũ Hành nhằm mục đích gì?

Kinh điển Nho gia 《尚書》 có câu:

「五行：一曰水，二曰火，三曰木，四曰金，五曰土」

“Ngũ Hành: thứ nhất là Thủy, thứ hai là Hỏa, thứ ba là Mộc, thứ tư là Kim, thứ năm là Thổ.” Sau đó, học thuyết Âm Dương Ngũ Hành tiếp tục dùng hệ thống này để giải thích vạn vật trên thế gian.

Nguyên lý thứ nhất cốt lõi của Ngũ Hành nằm ở việc phân loại; ứng dụng của nó là tích lũy dữ liệu để phân tích. Cách nói mơ hồ và siêu hình là:

「陰陽是本，五行為用」

“Âm Dương là gốc, Ngũ Hành là dụng.”

Phân loại và thống kê là logic được tâm lý học tiến hóa dùng để giải thích cách bộ não con người nhận biết và suy luận trên thảo nguyên. “Ăn thứ này có chết không?” “Người này có đáng tin không?”

Logic ấy đi từ việc cá nhân hiểu thứ gì có độc, thứ gì ăn được, rồi mở rộng sang việc trong xã hội ai có thể hợp tác, ai có thể cùng chia sẻ tài nguyên.

Xét đến cùng, suy luận phân loại nhằm dự đoán tài nguyên và khả năng sinh tồn, nhận diện đặc trưng của người hợp tác và kẻ lừa dối. (Những người từng lừa gạt tình cảm của tôi đều có khuôn mặt rộng, mắt to…)

Sơn・Y・Bốc・Mệnh・Tướng (山醫卜命相) thực chất chính là cơ sở dữ liệu Ngũ Hành của Trung Hoa cổ đại.

• Sơn: ngoại đan／nội đan, dùng sinh khắc Ngũ Hành để luyện đan hòng trường thọ (Ung Chính cũng chết vì trúng độc sau khi uống đan dược…), thông qua thiền tọa／phương pháp hô hấp để sinh tinh khí
• Y: mạch tượng, huyệt vị cơ thể, thảo dược (các dược dẫn được ghi trong 《本草綱目》 (Bản Thảo Cương Mục): nước tiểu trẻ nhỏ thuộc Thủy, phân thuộc Hỏa…)
• Bốc: ý nghĩa tượng của quẻ bói và kết quả theo thời gian
• Mệnh: thời điểm sinh, lá số mệnh, vị trí tinh tú và sự kiện
• Tướng: đặc điểm khuôn mặt, tính cách

Ngũ Hành là sản phẩm của sự phát hiện đồng thời ở nhiều nơi

Chỉ cần nhu cầu xã hội, sự tích lũy văn hóa và khoa học kỹ thuật đạt đủ điều kiện, thì dù con người sống ở những khu vực khác nhau trên thế giới và không tiếp xúc với nhau, họ vẫn sẽ tìm ra các giải pháp tương tự; đó gọi là “phát hiện đồng thời” (multiple discovery).

Khi Trung Hoa cổ đại có giáp cốt văn, Lưỡng Hà cũng có chữ hình nêm, Ai Cập cổ đại cũng có chữ tượng hình.

Khi người Trung Hoa cổ đại trồng lúa và kê để sinh sống dọc lưu vực Trường Giang và Hoàng Hà từ hàng vạn năm trước, người Trung Mỹ cũng trồng ngô.

Từ cơ học chất lưu và phương trình bậc ba vào thế kỷ XVI, đến vết đen Mặt Trời và phép vi tích phân vào thế kỷ XVII, rồi đến vòng Möbius, máy hát và chất phóng xạ thời cận đại.

Logic phân loại cũng vậy:

• Ấn Độ: năm nguyên tố — không, gió, lửa, nước, đất; từ đó phát triển y học Ấn Độ, phong thủy Ấn Độ và nhiều nhánh mở rộng khác
• Hy Lạp: bốn nguyên tố — đất, nước, lửa, gió; dùng để giải thích nhân quả, đồng thời là nền tảng của khoa học và y học sơ kỳ
• Trung Mỹ: bốn nguyên tố đất, nước, lửa, gió, chồng thêm ba cõi, dùng để dự đoán tự nhiên và thờ phụng thần linh

Ngay từ thời Ân Thương, Trung Hoa cổ đại đã có quan niệm năm phương (đông, tây, nam, bắc, trung), rồi không ngừng chồng lớp và tích lũy từ tiết khí cùng phương vị.

Đó là một kiểu tư duy liên hệ (Correlative Thinking), tức liên tưởng và phỏng đoán không chính xác.

Người ngày nay học huyền học luôn phải đối diện với logic cho rằng thứ này dường như có chút liên quan đến thứ kia; rất khó xác định thế nào mới là chính xác. Nhưng “Correlative” bắt nguồn từ “Category”, ý nghĩa ban đầu cũng là phân loại và liên tưởng.

Ngũ Hành phục vụ cho việc tích lũy dữ liệu

Vì sao Ngũ Hành dùng con số năm? Việc phân loại của bộ não con người không có một điểm gốc cố định; các nền văn minh khác nhau đã lựa chọn những con số khác nhau:

• 4+1: mô hình bốn mùa cộng trung tâm
• 3: mô hình ba cõi Thiên–Nhân
• 5: mô hình năm nguyên tố

Con số có liên quan đến bói mệnh không? Dĩ nhiên là có. Cái gọi là:

人同此心，心同此理。

“Lòng người đều có điểm chung, đạo lý trong tâm cũng tương đồng.” Ai cũng thích người đồng thanh đồng khí với mình.

Minh Năm Bính Ngọ